Danh nhân Lưỡng quốc Tướng quân Nguyễn Sơn, nhà quân sự, nhà văn hóa xuất chúng của Dân tộc Việt Nam.

Khi sinh thời cũng như khi ông đã qua đời, đã có rất nhiều giai thoại, truyền thuyết, truyện, phim ảnh, nói, viết về ông.

Trong buổi lễ tưởng niệm trọng thể về ông ngày hôm nay, tôi xin kể lại mấy câu chuyện nhỏ về Tướng Nguyễn Sơn do gia đình nói lại. Tướng Nguyễn Sơn tên thật là Vũ Nguyên Bác, quê gốc là người Bắc Ninh, cùng chi họ Vũ Bắc Ninh với cha tôi – Danh nhân Văn hóa Vũ Ngọc Phan. Tướng Nguyễn Sơn có một người vợ cuối là Dì Hằng Huân – em ruột Mẹ tôi, nữ thi sĩ Hằng Phương. Tôi là con út trong nhà, các anh chị tôi đã trưởng thành và đi công tác xa. Tuổi nhỏ ở nhà đi học và sống cùng Cha Mẹ nên hay được nghe kể nhiều kỷ niệm. Những câu chuyện tôi được Cha Mẹ kể và sau nữa là các chị, anh ruột – Giáo sư Vũ Giáng Hương, Viện sĩ Vũ Tuyên Hoàng, Vũ Huyền Giao … kể lại đủ để viết một cuốn sách đầy kỷ niệm về Cậu Nguyễn Sơn.

Cha tôi, Nhà văn Vũ Ngọc Phan nói với tôi: “cậu Sơn có sức khỏe lạ lùng , có lần cậu cưỡi ngựa cùng mấy người tùy tùng đi từ Thanh Hóa lên Việt Bắc, lúc đó phải đi vòng qua Hòa Bình, vậy mà cậu Sơn chỉ đi có hơn một ngày một đêm. Sau khi gặp và làm việc với Bác Hồ xong, cậu Sơn lại trở về Thanh Hóa ngay. Cậu Sơn tự học, rèn luyện là chính. Cậu Sơn biết đến 4 thứ tiếng nước ngoài, mà biết thành thạo tới mức viết văn được. Đọc rộng, nhớ nhiều, Cậu Sơn có lần diễn thuyết cả ngày mà nói rành mạch, phân tích rõ ràng, cặn kẽ. Tranh luận về Văn hóa, Văn nghệ có thể cậu Sơn thức qua đêm. Cậu Sơn rất cương nghị đến ngang tàng, tranh luận đến cùng, nhưng thấy mình sai thì nhận lỗi và sửa ngay. Cậu Sơn rất am hiểu việc nhà nông, hay ra làm ruộng cùng bà con nông dân. Chỉ có điều Cậu Sơn làm việc quá nhiều, lao lực, ngủ ít, lại hút thuộc lá có ngày tới gần 4 bao nên sau bị bệnh, mất sớm. Thật đáng tiếc cho một người tài hoa”.

Dì Hằng Huân – Phu nhân Tướng Nguyễn Sơn, sau này có làm ở Hội Liên hiệp Phũ nữ Việt Nam, khi đó do Bà Lê Thị Xuyến là Chủ tịch (Mẫu thân Anh Phan Diễn – Nguyên Ủy viên Bộ Chính trị, Thường trực Ban Bí thư Trung ương Đảng khóa IX), tôi gọi là Mợ Xuyến. Hàng ngày vào buổi trưa Dì Huân hay về ăn cơm ở nhà Cha Mẹ tôi ở 23 Lý Thái Tổ - Hà Nội. Dì Hằng Huân kể lại một câu chuyện khi Tướng Nguyễn Sơn chiến đấu trong Giải phóng quân Trung Quốc bị lâm trận. Dì Huân nói: “Bấy giờ Cậu Sơn bị quân Tưởng Giới Thạch vây hãm trong một trang trại. Quận ta hết đạn nên vòng vây quân Tưởng xiết chặt dần. Cậu Sơn chia rượu cho mọi người cùng uống rồi ra lệnh cho bộ đội im lặng. Chờ khi quân Tưởng đã tiến sát đến bên tường nhà. Cậu Sơn cầm kiếm ra hiệu cho mọi người cũng cầm kiếm lên ngựa, mở tung cửa xông ra. Quân Tưởng bị bất ngờ nên cậu Sơn cùng chiến sĩ phá được vòng vây chạy mấy ngày thì về đến quân ta. Những người theo cậu Sơn phá vây chỉ chết mất có hai người…”. Tôi nhớ chuyện Dì Hằng Huân kể vào một trưa nóng nực cuối hè năm 1964, mấy ngày sau thấy Đài Phát thanh Tiếng nói Việt Nam thông báo sự kiện Vịnh Bắc Bộ, Mỹ ném bom miền Bắc. Cuộc chiến tranh chống Mỹ ngày càng ác liệt và những lo toan kiếm sống đã làm mấy dì cháu không gặp được nhau. Khi nhớ lại muốn hỏi cho rõ chuyện Dì kể, thì Dì Hằng Huân cũng đã qua đời.

Tướng Nguyễn Sơn và Phu nhân Lê Hằng Huân

Tôi còn nhớ vào khi tôi độ hơn 5 tuổi, một sáng lạnh trời, Mẹ tôi – nhà thơ Hằng Phương có dắt tôi đến trước một ngôi biệt thự cũ xây từ thời Tây trên đường Lý Nam Đế. Khi bảo vệ người Trung Quốc, đầu cạo trọc ra mở cổng và cúi rạp để chào, Mẹ cầm tay tôi đi qua sân thì có một bà to béo, mắt hơi hiếng, tóc cắt ngắn chỉ ngang tai, mặc bộ quần áo Tôn Trung Sơn màu xanh sẫm, chân đi giày hải sảo ra đón. Thấy Mẹ tôi, bà ôm choàng lấy khóc nức nở, nói: “Chị…Chị ơi!”. Thấy tôi ngơ ngác, Mẹ tôi bảo: “Đây là dì Huân, con chào Dì đi”. Dì Huân dẫn Mẹ con tôi qua một sân rộng có mấy cây to, vòng ra sau ngôi biệt thự hai tầng quét vôi vàng. Cuối vườn là một tường rào gạch xám xịt, loang lổ, sau tường có căng dây thép gai, phía bên trên là đường tầu hỏa từ Cầu Long Biên chạy ngang qua. Biệt thự có hành lang bao quanh và những dãy cột vòm cuốn. Bước vào một phòng rộng có ánh đèn vàng đục, phòng bài trí sơ sài, gần như trống không. Sát bên cửa số có một người đàn ông ngồi ngả người trên xích đu đan bằng mây tre. Mẹ tôi đẩy nhẹ vào vai tôi bảo: “Cậu Sơn đấy, con đến chào cậu”. Tôi rụt rè đến gần, Cậu Nguyễn Sơn nằm ngả người, im lìm, tóc rối bù, má hóp, mắt lõm sâu, râu quai nón lờm sờm, mắt nhắm nghiền, nửa người dưới đắp một chăn mỏng mầu cỏ úa… Tôi chạm nhẹ vào bàn tay gầy khô, xương xẩu của Ông. Đấy là lần đầu tiên và cũng là lần cuối cùng tôi gặp Cậu Nguyễn Sơn. Mấy ngày sau thấy Đài, Báo đăng tin lễ tang Tướng Nguyễn Sơn trong sự thương tiếc của đồng bào, đồng chí.

Cuối năm 1969, tôi về học Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội ở cây số 10 đường Hà Nội – Hà Đông (nay là đường Nguyễn Trãi). Bấy giờ là một con đường gập ghềnh. Hai bên đường là những hàng cây xà cừ cổ thụ. Từ Hà Nội vào, bên phải là đường xe điện và ruộng, bên trái là ao hồ. Mãi xa tận cuối những thửa ruộng hoang mới thấy lô nhô xóm làng tận đâu Ga Giáp Bát. Tôi đi mãi cuối cùng cùng tìm được một gò đất nhỏ rộng chừng mươi mét vuông nổi lên giữa khu ruộng chũng đầy cỏ lác và hoa súng. Chung quanh gò đất có độ sáu bẩy cây phi lao to chơ vơ, lối vào là một doi đất nhỏ chỉ vừa một người bước chân. Mộ Tướng Nguyễn Sơn bên trái, mộ Tướng Nguyễn Chánh bên phải. Cỏ dại và những cây trinh nữ mọc che gần hết mộ của hai ông xây bằng gạch đã bong vữa nham nhở trong ánh chạng vạng của chiều tà. Tôi nhổ cỏ cho quang đãng hai ngôi mộ rồi về nói với Mẹ, nghe xong Mẹ tôi thở dài. Ngày ấy đang chống mê tín dị đoan nên hương thắp cũng khó tìm. Mẹ tôi bảo “Thỉnh thoảng đi qua, con nhổ cỏ trên mộ cho Cậu Sơn”.

Nơi Tướng Nguyễn Sơn an nghỉ cũng bình dị như nếp sống bình sinh của Ông. Rất lâu sau này mới cải táng ông đi nơi khác. Nửa thế kỷ đã đi qua, sự trải nghiệm lịch sử đã làm rõ hơn sự nghiệp, công lao của Tướng Nguyễn Sơn với cả hai dân tộc Việt Nam và Trung Hoa trong cuộc đấu tranh giải phóng Dân tộc. Ngày nay chúng ta nói về Tướng Nguyễn Sơn, viết về Ông và nhắc đến Ông nhiều hơn cả khi Ông còn sống. Ngày nay, Tướng Nguyễn Sơn như hiện hữu và trường tồn trong sự sống của Dân tộc Việt Nam.
__________________________________________________________
* Hiện là Tổng Giám đốc Công ty TNHH Đầu tư Xây dựng Thương mại (Tập đoàn Đầu tư PT Corp); Phó Chủ tịch Thường trực Hội Khoa học Phát triển nguồn Nhân lực Nhân tài Việt Nam. Nguyên CTV Ban Nghiên cứu của Thủ tướng Chính phủ.