Bùi Thị Xuân là nữ kiệt triều Tây Sơn, vợ danh tướng Trần Quang Diệu, cháu Thái sư­ Bùi Đắc Tuyên, quê làng Xuân Hòa, huyện Bình Khuê, tỉnh Bình Định.

Bà là vị anh thư đã cùng chồng hết lòng hết sức giúp nghĩa quân Tây Sơn chống lại quân Nguyễn ánh hơn 10 năm, chiến đấu cực kỳ dũng cảm.

Tháng giêng năm Nhâm Tuất (1802), bà chỉ huy 500 quân thuộc hạ góp mặt trong trận đánh Lũy Trấn Ninh, dư­ới quyền vị thống lãnh chư­ quân là Nguyễn Quang Thùy, và vị tư lệnh cánh quân tiên phong là Nguyễn Văn Kiên. Trong trận này, bà tấn công địch quyết liệt, khiến quân Nguyễn ánh hết sức khiếp sợ.

Sang tháng 3, sau mấy phen cùng chồng lo chiêu quân để toan gây dựng lại nghiệp Tây Sơn đã nghiêng đổ, hai vợ chồng đều bị bắt tại huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An, rồi bị đem hành hình.

Về cái chết của bà, theo Thiên Nam nhân vật chí và hầu hết các tư liệu khác đều dựa vào đấy mà cho là bà bị lăng trì, đốt cháy cả thi hài. Lại có thuyết, theo tư liệu của giáo sĩ De La Bissachere, bà và ng­ười con gái bị hành hình bằng cách cho voi dày ngựa xé, và bà đã tỏ ra can đảm phi thường trước sự trả thù tàn bạo và vô nhân đạo ấy của Nguyễn ánh. Trước khi bà ra hành hình, bà quấn quanh ng­ười nhiều lớp vải giữ chặt thân thể. Hiện nay, dãy gò Xuân Hoà là nơi bà tập luyện đàn voi chiến, mặc dù đã bị phá vỡ thành ruộng, song vẫn còn di tích.

Công luận bình phẩm hầu hết đều khen ngợi oai danh và tiết tháo của bà. Ng­ười đời sau vịnh thơ:

Vận nước đang xoay chuyển

Quần thao cũng vẫy vùng

Liều thân lo cứu chúa

Công trận quyết thay chồng.

Khải khái khi lâm nan!

Kiên trinh lúc khốn cùng

Ngàn thu g­ương nữ liệt

G­ương sáng hãy soi chung.