Ngày 7/11 vừa qua, sau hành trình 11 năm tiến hành đàm phán đầy gian truân, Việt Nam đã chính thức trở thành thành viên thứ 150 của Tổ chức Thương mại Thế giới WTO. Hơn bao giờ hết, cơ hội mở ra cho mọi thành phần, mọi lĩnh vực kinh tế, mọi giai tầng trong xã hội là vô cùng to lớn. Tuy nhiên, một vấn đề tất yếu luôn có hai mặt, cơ hội không thể không đi kèm với thách thức. Mà một trong số những thách thức dễ thấy ngay trước mắt khi Việt Nam bước chân vào ngôi nhà kinh tế toàn cầu này, đó chính là vấn đề lao động, việc làm - một lĩnh vực có lẽ chịu nhiều ảnh hưởng nhất bởi nó không chỉ liên quan tới mọi hoạt động kinh tế mà còn có ý nghĩa quan trọng về mặt xã hội.
Việt Nam gia nhập WTO và khi những cam kết theo hướng tự do hóa nền kinh tế, mở rộng cửa để hội nhập sâu sắc hơn dần dần được thực hiện trong nay mai, thị trường Việt Nam ắt hẳn sẽ không tránh được những biến động, những xáo trộn lớn bởi số lượng các nhà đầu tư nước ngoài tất yếu sẽ tăng, và đòi hỏi về tính cạnh tranh đối với các ngành sản xuất cũng như cung ứng dịch vụ sẽ ngày một khắt khe… Đáp ứng được những yêu cầu này có nghĩa là chúng ta tận dụng tốt cơ hội mà WTO đem tới, song nghĩ đi thì cũng nên nghĩ lại, liệu chúng ta có đủ khả năng để kịp thời nắm bắt khi cơ hội đó đến trước mắt hay không?
Nhìn vào thực trạng lao động Việt Nam hiện nay thì quả thực khó có thể đưa ra một câu trả lời tích cực và lạc quan cho câu hỏi trên. Theo thống kê gần đây của Bộ Lao động Thương binh & Xã hội, gần 75% lực lượng lao động của Việt Nam chưa qua đào tạo. Cũng theo đánh giá phân tích của Bộ này, trình độ chuyên môn, tay nghề của người lao động hiện nay còn ở mức thấp, ý thức, tác phong, thái độ làm việc, chấp hành Pháp luật của người lao động chưa cao.
Hiện có đến 74,7% lực lượng lao động chưa qua đào tạo, tập trung phần lớn ở nông thôn, khu vực kém phát triển. Ngoài ra, di chuyển lao động sẽ rất lớn trong thời gian tới, cụ thể là từ nông thôn ra thành thị và Khu công nghiệp tập trung, di chuyển lao động trong và ngoài nước. Pháp luật về lao động có phạm vi điều chỉnh hẹp và tính cưỡng chế thi hành chưa cao; Các hoạt động dịch vụ liên quan đến lĩnh vực lao động và thị trường lao động cũng mới được hình thành.
Thêm vào đó, quy mô thị trường lao động còn hạn chế, chưa tương xứng với sự phát triển về kinh tế - xã hội nói chung. Số người tham gia thị trường lao động Việt Nam mới chỉ chiếm 20% lực lượng lao động. Nhận thức của một bộ phận người lao động cũng như người sử dụng lao động, trong các doanh nghiệp, cơ quan, tổ chức về vấn đề hội nhập kinh tế quốc tế còn rất hạn chế…
Trong khi đó, để đáp ứng được nguyên tắc cơ bản minh bạch và không phân biệt đối xử trong thị trường lao động, hệ thống chính sách pháp luật về lao động việc làm (nhất là Luật Lao Động) vẫn cần được hoàn thiện hơn nữa.
Với thực trạng thị trường lao động còn quá yếu kém như vậy, liệu sau khi gia nhập WTO, chúng ta có thực sự tận dụng được cơ hội việc làm hết sức phong phú mà ngôi nhà kinh tế chung mở ra cho nền kinh tế Việt Nam? Hay thực tế sẽ chỉ là các nhà đầu tư nước ngoài có điều kiện thuận lợi hơn để khai thác nguồn nhân công dồi dào, rẻ mạt của nước mình? Rồi hơn thế nữa, với nguồn nhân lực như vậy, các ngành sản xuất, các doanh nghiệp của chúng ta có thể hoạt động hiệu quả, có thể phát triển theo kịp xu thế và đòi hỏi của thị trường thế giới?
Hơn thế nữa, WTO đến với Việt Nam không chỉ bao trùm tầm ảnh hưởng của nó lên riêng khu vực lao động - việc làm cơ bản mà còn gây ra những tác động lớn tới khu vực lao động kỹ thuật cao, các chức danh quản lý và nhân sự cao cấp, một bộ phận có thể coi là điểm yếu nhất của thị trường lao động Việt Nam hiện nay.Theo dự báo của một số chuyên gia, cuộc cạnh tranh ở khu vực lao động cao cấp này sẽ đặc biệt gay cấn.
Ông Nguyễn Mạnh Cường, phó vụ trưởng Vụ Hợp tác Quốc tế (Bộ LĐ-TB&XH), cho biết theo cam kết thì doanh nghiệp nước ngoài (ở một số lĩnh vực) tại Việt Nam phải có ít nhất 20% trong tổng số các nhà quản lý, giám đốc điều hành, chuyên gia là công dân Việt Nam. Quy định hiện tại của ta là người sử dụng lao động của các công ty này chỉ được tuyển lao động là người nước ngoài không quá 3% tổng số lao động hiện có của doanh nghiệp. Vì vậy, cam kết trên ảnh hưởng trực tiếp đến thị trường lao động cấp cao.
Tuy nhiên khi vào WTO, như ở trên đã nói, chắc chắn sẽ tăng cơ hội đầu tư và thương mại. Như thế có nghĩa tổng số cơ hội việc làm sẽ tăng lên. Vậy khi nhiều lao động nước ngoài tràn vào Việt Nam, một bộ phận lao động bản xứ sẽ mất vị trí? Các chuyên gia tuyển dụng đều cho rằng có thể điều đó sẽ xảy ra, nhưng chỉ trong một chừng mực nhất định. Một chuyên gia tuyển dụng nhận định: “Gia nhập WTO, tình trạng khan hiếm nhân sự cao cấp người Việt sẽ càng trầm trọng. Điều quan trọng là các ứng viên Việt Nam phải đủ năng lực và bản lĩnh để thể hiện được mình trong công việc. Khi ấy, cơ hội vẫn còn nằm trong tay ta!”.
Một thực tế khác, hiện nay mạng vietnamworks.com đã có hàng nghìn hồ sơ đăng ký tuyển dụng của các ứng viên đến từ Mỹ, Úc, Hà Lan, Philippines, Malaysia, Singapore, Hong Kong… Dự báo trong thời gian tới, làn sóng lao động chất lượng cao nước ngoài sẽ đổ vào Việt Nam nhiều hơn. Tuy nhiên, theo bà Tiêu Yến Trinh - trưởng phòng Dịch vụ Nhân sự Công ty Pricewaterhouse - Coopers, nếu sử dụng người quản lý nước ngoài, mức lương phải trả cao hơn 10 - 50% so với người Việt. Do đó nhiều doanh nghiệp ưu tiên tuyển dụng các chức danh trước đây do người nước ngoài đảm trách bằng người Việt. Tuy nhiên rất nhiều doanh nghiệp vẫn buộc phải sử dụng người nước ngoài ở một số vị trí mà không người Việt nào đáp ứng được.
Ông Jonah Levey, tổng giám đốc Navigos Group - vietnamworks.com, cho biết: “Trong quí 3 năm 2006, nhu cầu lao động đăng ký tại vietnamworks.com là 6.163 người, nhiều nhất là các lĩnh vực kinh doanh, kế toán - tài chính, kỹ thuật ứng dụng...”. Tuy nhiên, cũng theo ông Jonah Levey, chỉ có 35 - 40% số ứng viên vào các vị trí nhân sự cao cấp “tỏ ra phù hợp”. Trong bối cảnh cạnh tranh, thị trường lao động sẽ có xáo trộn do sự dịch chuyển. Người lao động có năng lực thật sự sẽ có nhiều lựa chọn. Với những người trẻ, để đáp ứng được đòi hỏi của nhà đầu tư cần phải tự đào tạo mình. Ông Jonah Levey cũng nói: “Các ứng viên tương lai cần nâng tầm của mình vượt qua khỏi cổng nhà trường, nên hoạt động xã hội để tập khả năng làm việc theo nhóm và đừng quên rằng tiếng Anh, tin học là những “chất phụ gia” quan trọng để có thể thuyết phục được các nhà tuyển dụng nước ngoài”.
Mới đây, Bộ Lao động Thương binh & Xã hội đã có dự thảo báo cáo về vấn đề lao động - việc làm sau khi Việt Nam gia nhập Tổ chức thương mại toàn cầu này, trong đó đưa ra một số giải pháp cho vấn đề việc làm hậu WTO như sau:
Giải pháp đầu tiên, như đã nêu ở trên, cần rà soát lại các quy định của Bộ luật Lao động và các văn bản hướng dẫn thi hành, trước hếttập trung vào những vấn đề: tiền lương, quan hệ lao động, đào tạo và đào tạo lại, di chuyển lao động để sớm sửa đổi, bổ sung Bộ luật Lao động vào năm 2008, các quy định này cần được mở rộng về phạm vi áp dụng và nâng cao hiệu quả cưỡng chế thi hành.
Thứ hai, một biện pháp cũng tiên quyết không kém, đó là phát triển kinh tế - xã hội để tạo ra nhiều cơ hội việc làm và thu hút lao động, tận dụng hiệu quả lợi thế về nguồn nhân lực dồi dào của nước nhà vào mọi thành phần, mọi lĩnh vực kinh tế.
Thứ ba là cần phải nâng cao trình độ chuyên môn, tay nghề và kỹ năng nghề, hiểu biết và ý thức chấp hành Pháp luật, tác phong, thái độ làm việc của người lao động; Tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến Pháp luật về lao động và các Công ước Quốc tế; Hoàn thiện và phát triển thị trường lao động; Xây dựng quan hệ lao động minh bạch, lành mạnh.
Cuối cùng, phải hoàn thiện và phát triển hệ thống an sinh xã hội, tiếp tục đẩy mạnh công tác giảm nghèo. Trong những năm đầu sau khi gia nhập WTO, mạng lưới an sinh xã hội cần tập trung xử lý vấn đề lao động bị nghỉ việc, mất việc làm từ các lĩnh vực, các ngành có sức cạnh tranh kém, các doanh nghiệp, lĩnh vực được Nhà nước bảo hộ trước đây. Bên cạnh đó, cần tăng khoảng cách thu nhập và mức sống giữa các nhóm dân cư, giữa người lao động có tay nghề và lao động giản đơn, có việc làm và mất việc làm, giữa nông thôn và thành thị…
Những giải pháp trên đây mới chỉ là những gợi mở, đề xuất ở cấp quản lý vĩ mô. Bên cạnh đó, ở cấp vi mô, các doanh nghiệp cũng cần phải chú trọng hơn nữa công tác đào tạo, công tác tổ chức và quản lý lao động để phát huy hết khả năng của nguồn nhân lực. Hơn bao giờ hết, toàn cầu hóa đang mang lại cho các doanh nghiệp Việt Nam cơ hội tốt nhất để học tập, tiếp thu kinh nghiệm quản lý tiên tiến hàng đầu trên thế giới. Chúng ta cần nhận thức đúng đắn ý nghĩa và tính cấp thiết của công tác học hỏi này, thậm chí mạnh dạn thay đổi, ứng biến, cải tiến những phương thức quản lý truyền thống để theo kịp xu thế thời đại.
Tiền WTO, những bất cập về lao động - việc làm vẫn luôn là vấn đề gây nhiều tranh cãi trong các kỳ họp Quốc hội, và vẫn chưa có được lời giải thích hợp. Hậu WTO, cơ hội đến và đi nhanh chưa từng có, thách thức đến kèm cũng đè nặng những rủi ro, những nguy cơ và áp lực lên không chỉ riêng các ngành các cấp và cơ quan chức năng, mà hơn cả, là áp lực, lo âu cho chính những người lao động, những người mà cuộc sống cơm áo của họ bị ảnh hưởng trực tiếp và sâu sắc hơn ai hết.
Như đã nói ở trên, lao động - việc làm không những là vấn đề quan trọng trong việc phát triển kinh tế mà đó còn là một vấn đề xã hội bức thiết đòi hỏi sự quan tâm của nhiều ngành nhiều cấp. Gia nhập WTO hay hội nhập kinh tế quốc tế gì đi chăng nữa, phát triển kinh tế chỉ là mục tiêu trước hết, còn nền tảng và cũng là cái đích cuối cùng chúng ta cần hướng tới, đó không phải là gì khác ngoài vấn đề: Ổn định xã hội. Một khi vẫn còn cảnh những người lao động xếp thành từng dãy dài, thất thểu vật vờ những nơi chợ người tự phát, thì bài toán “Hậu WTO” vẫn còn nghiệm để tiếp tục đi tìm!

Lam Giang