Mọi người chúng ta, ai cũng đã có dịp gâp gỡ chú Cuội qua sách vở, ca dao, câu vè, bài hát về... chú Cuội “ngồi gốc cây đa”. Cuội ai cũng biết nhưng hỏi đến gốc gác, quê quán thì chưa chắc tất cả mọi người đều đã tỏ tường. Mời các bạn hãy hỏi đường về quê thăm chú Cuội một chuyến nhé.
Thằng Cuội ngồi gốc cây đa,
Để trâu ăn lúa, gọi cha ời ời
Cha còn cắt cỏ trên trời,
Mẹ còn cưỡi ngựa đi mời quan viên
Ông thời cầm bút cầm nghiên,
Ông thời cầm tiền đi chuộc lá đa.
Ngày rằm tháng 8, năm nào mọi người cũng nghe đâu đó giọng ca nhi đồng hồn nhiên tươi thắm nói về lý lịch, dòng họ của chú Cuội:
Ánh trăng trắng ngà
Có cây đa to
Có thằng Cuội già
Ôm một mối mơ...
Không hiểu sao dù Cuội nay đã sống đến hàng trăm triệu năm, đã quá già so với loài người mà vẫn bị gọi là thằng. Người ta coi thường Cuội quá. Chắc tại Cuội có tật xấu hay nói dối. Tuy vậy cũng có người ghen tức vì thấy thằng Cuội được sống gần chị Hằng Nga. Chả thế mà Tản Đà nổi cơn “ngông”, Muốn lên đó làm thằng Cuội để được mỗi đêm gần gủi chị Hằng ...
Đêm thu buồn lắm chị Hằng ơi
Trần thế em nay chán nửa rồi
Cung quế đã ai ngồi đó chửa
Cành đa xin chị nhắc lên chơi
Có bầu có bạn can chi tủi
Cùng gió cùng mây thế mới vui
Rồi cứ mỗi năm rằm tháng tám
Tựa nhau trông xuống thế gian cười.
Các tự điển đều giải thích rằng Cuội là một nhân vật huyền thoại, có sách ghi là một đứa bé con của chuyện cổ tích, ngồi dưới gốc cây đa trên mặt trăng. Tại sao Cuội đang sống đằng sau lũy tre làng tự dưng lại bay bổng là tận mặt trăng, sống với chị Hằng như vậy ?
Chuyện kể rằng : Một hôm Cuội vào đốn củi trong rừng gặp một ổ hổ con. Cuội lấy rìu đập chết. Chợt có tiếng hổ mẹ rống ở đằng xa, Cuội sợ quá leo tót lên một cây ngồi nấp. Hổ mẹ lồng lộn quanh đám hổ con , rồi bỏ đi về phía bờ suối. Cuội tụt xuống theo rình. Hổ mẹ đến cạnh một cây lạ, dùng miệng hái một ít lá, mang về nhai nát, rịt vào vết thương cho lũ hổ con. Chỉ một lát hổ con tỉnh lại. Mẹ con hổ bỏ khu rừng đó đi chỗ khác.
Cuội ra bờ suối ấy tìm đào cây lạ ấy mang về trồng trong vườn nhà. Từ đấy Cuội có món thuốc có thể cải tử hoàn sinh, cứu mạng mọi người. Cuội rất quý cây thuốc ngày nào cũng dặn vợ phải chăm sóc nó. Cuội cấm vợ đái vào gốc cây vì cây sẽ dông lên trời. Nghe dặn nhiều lần, vợ Cuội phát cáu. Đã vậy ta cứ đái xem chuyện gì xảy ra?
Vợ Cuội vừa đái vào gốc cây xong thì cây bỗng rung động, bật gốc rễ bay thẳng lên trời. Cùng lúc cây sắp bay lên thì chú Cuội ở rừng vừa về đến nhà, chú Cuội tiếc của nên chạy theo bám được vào rễ cây cố níu lại. Nhưng cây cứ bay lên, kéo chú Cuội bay tới tận cung trăng.
Từ đó đến giờ Cuội vẫn bị kẹt ở trên đó, hằng ngày Cuội ngồi ở gốc cây sống bên cạnh chị Hằng mà lòng thì nhớ nhà buồn rười rượi. Anh trăng ngày nay cứ trông buồn buồn, lành lạnh chính là vì chú Cuội nhớ nhà, nhớ vợ ...
Ý nghĩa câu chuyện thật là vừa hài vừa buồn. Hồi còn ở dưới mât đất, Cuội là đứa chuyên nói dối, lừa người khác. Nhưng chỉ lừa bọn cường hào ác bá, chuyên bắt nạt dân lành. Chú Cuội thường dùng mưu mẹo để lừa đám cường hào, phú hộ. Đến khi Cuội muốn hoàn lương, ra tay cứu đời, thì lại bị thất bại. Cuội muốn thay đổi bản chất nhưng cuộc đời xung quanh thì không thay đổi. Cuội phải đi sang một thế giới khác để tìm đất sống...
Mỗi đêm ông Cuội già từ trời cao ngạo mạn nhìn xuống đám con cháu của mình đang khua môi múa mép, tung hoành nơi quê hương xa vời vợi. (Theo Nghiêm Toàn, Việt Nam văn học sử trích yếu, Khai Trí, Sài Gòn, 1968). Cuội có mặt ở Việt Nam từ lúc nào ? Chắc là đã từ rất lâu. Đại Nam quốc âm tự vị của Huỳnh Tịnh Của (1895) đã nhắc đến chú Cuội. Tên Cuội từ đâu ra ?
Lê Ngọc Trụ (Tầm Nguyên tự điển Việt Nam, NXB TP Hồ Chí Minh, 1993) cho rằng chữ Cuội có gốc Hán Việt là chữ “Quải”. Chữ Quải (Thiều Chửu) hoặc Quảy (Đào Duy Anh) có nghĩa là lừa dối, dụ dỗ người khác mua hàng, bắt con nít đem bán (mẹ mìn). Trong kho tàng truyện cổ dân gian còn có chuyện thằng Quải và thần mặt trăng :
Tác giả Đinh Gia Khánh và Chu Xuân Diên, trong cuốn Văn học dân gian tập 2, (NXB Đại Học và Trung học chuyên nghiệp Hà Nội 1973) có đoạn viết. “Mặt trăng tính nóng nảy, lại hay xà xuống gần nhòm ngó hạ giới làm cho dân chúng khốn khổ vì nóng bức. Bấy giờ có thằng Quải định tâm cho thần mặt trăng một vố. Nó bốc một nắm cát rồi trèo lên cây cao ngồi đợi. Lúc mặt trăng xà xuống, nó liền ném cát vào mặt thần. Mặt trăng từ đó bị cát làm mờ đi và cũng từ đó không dám bay xuống hạ giới nửa, cho nên ở hạ giới đỡ nóng bức.”.
Sự tích về chú Cuội sơ bộ là như vậy. Nếu các bạn nào muốn biết rõ hơn thì cứ bắc thang lên trời đến nhà chú Cuội mà hỏi...
Cử Đúp