Chàng đi đường dẫu gặp khó khăn
Cũng sao ghé lại Gò Găng quê mình
Vào đây em tặng noun chung tình
Hình chàng bóng thiếp in hình đôi ta
(Ca dao Bình Định)

Ngày xưa, Bình Định nổi tiếng với chiếc noun ngựa, một loại nón chủ yếu sản xuất để cung cấp cho giới quan lại triều đình, các bậc văn nhân thượng lưu, công tử con nhà giàu có. Thuở xưa, người đi ngựa phải có chiếc noun đội đầu cho nó oai phong lẫm liệt. Có lẽ vì thế mà người ra gọi là nón ngựa chăng?
Có điều, chẳng ai dám trả lời dứt khoát là nón ngựa Gò Găng có từ bao giờ? Nhều người bảo rằng, nón ngựa ở đây là biến dạng từ nón thượng của người Chiêm Thành sau khi kinh thành Đồ Bàn sụp đổ và hoang phế kể từ năm 1471. Làng Gò Găng nằm sát bên cổ thành, đã bắt chước cách chằm nón của người Chiêm Thành có thay đổi chút ít để trở thành chiếc nón của người Việt, bởi lẽ, về hình dáng có khác nhưng chất liệu thì như nhau. Có người thì lại bảo, nó ngựa Gò Găng vó từ thời Tây Sơn khởi nghĩa với sự tích Nguyễn Nhạc cưỡi bạch mã, đầu đội nón ngựa ở Thành Hoành Đế.
Nón ngựa trông đẹp như cầu kỳ, làm rất công phu và trải qua nhiều công đoạn tỉ mỉ. Người chằm nón phải vất vả lên tận nguồn An Tượng (Huyện Tây Sơn) để chặt cây giang đem về chẻ ra từng miếng cật dày. Cật giang được nạo sạch vỏ, chẻ ra thành cây tăm thật nhỏ và đều. Sau đó đem đan thành ba lớp mê sườn, lớp trong cùng đan ngang, lớp giữa đan mắt cáo và lớp ngoài cùng, đan theo chiều nón. Bên ngoài phủ lớp lá kè chằm bằng những mũi chỉ thơm màu trắng muốt. Loại lá kè này phải vào tận rừng sâu ở La Hai (Phú Yên) chặt lấy mang về để cho héo hoặc phơi trong mát cho khô trước khi đem lợp nón.
Bên trong chiếc nón (loại nón kép) được thêu thùa các hình long, ly, quy, phụng bằng chỉ ngũ sắc trông trang nhã và đẹp mắt. Trên đỉnh nón, khoảng 15 chiếc vành nhỏ bằng nan tre chẻ nhỏ, chuốt láng, đan sít vào nhau thay cho phần lợp lá kè bên ngoài. Chóp nón có thể làm chóp bạc hay chóp đồi mồi, cũng chạm trổ các hình long, ly, quy, phung. Quai nón thường là lụa màu xanh hay đỏ, bản rộng, ở cằm có đính thêm chân tuan chỉ màu cho đẹp.
Thời gian để chằm xong một chiếc nón ngựa phải mất cả tháng trời, vì vậy mà giá bán rất đắt, chỉ có người quyền quý cao sang mới mua nổi. Về sau, nón ngựa được cải tiến đần để phục vụ cho người lao động. Từ nón ngựa đơn sang nón lá, nón buôn, nón chũm… giá bình dân và được mọi người ưa chuộng.
Loại nón ngựa đơn thì không có chóp bạc, thay vào đó là túm chỉ ngũ sắc cho đẹp. Đám cưới nhà quê, các nhà giàu thường sắm cho chú rể, cô dâu chiếc nón ngựa trong ngày cưới.
Ngày nay, chiếc nón Gò Găng dường như có sự pha trộn một cách hài hoà giữa hai loại nón ngựa và nón bài thơ xứ Huế. Tuy không cầu kỳ, tốn nhiều công sức và chất liệu nhưng không vì thế mà nón lá Bình Định giảm đi phần duyên dáng nên thơ.
Song song với sự phục hồi chiếc áo dài truyền thống, chiếc nón lá cũng góp phần tô điểm cho vẻ đẹp của phụ nữ Việt Nam. Có hình ảnh nào duyên dáng và quyến rũ cho bằng hình ảnh người con gái Việt Nam e lệ, nghiêng nghiêng chiếc nón lá bên tà áo dài thướt tha.
Nguyễn Nhân Thống